Demurajdan Kim Sorumludur?

Gönderici – Alıcı – Taşıyan – Forwarder – Acente Açısından Hukuki Değerlendirme

Demuraj, deniz taşımacılığında yükün veya konteynerin sözleşmede ya da tarifede öngörülen serbest süre içinde teslim alınmaması veya iade edilmemesi sebebiyle ortaya çıkan gecikme bedelidir. Özellikle konteyner taşımacılığında liman yoğunluğu, gümrük işlemleri ve belge teminindeki gecikmeler demuraj alacaklarını yaygın hale getirmekte; bu durum taraflar arasında ciddi hukuki uyuşmazlıklara yol açmaktadır. Uygulamada en çok tartışılan konu ise demuraj bedelinin hangi tarafa yükletileceği, diğer bir ifadeyle demurajdan kimin sorumlu olduğu meselesidir.

Bu sorunun yanıtı, tek başına kanuni düzenlemelerle değil; taşıma sözleşmesinin tarafları, konişmento hükümleri ve tarafların fiili davranışları birlikte değerlendirilerek belirlenmektedir.

I. DEMURAJ BEDELİNDEN KİM SORUMLUDUR?

(Gönderici – Alıcı – Taşıyan)

Demuraj bedeli, taşıma sözleşmesinden doğan tali bir borç niteliği taşır. Bu nedenle sorumluluğun tespitinde öncelikle taşıma sözleşmesinin tarafları ve tarafların sözleşme kapsamındaki yükümlülükleri dikkate alınmalıdır.

Gönderici, taşıma sözleşmesini taşıyan ile akdeden taraf olarak kural olarak taşıyana karşı borç altındadır. Ancak göndericinin demurajdan sorumluluğu, genellikle yükleme limanındaki gecikmeler veya göndericiye atfedilebilecek sözleşmeye aykırılıklar ile sınırlıdır. Yükün varış limanında teslim alınmaması veya konteynerin geç iade edilmesi nedeniyle doğan demurajlarda, göndericinin sorumluluğu ancak konişmentoda açık bir düzenleme bulunması ya da göndericinin gecikmeye doğrudan sebep olması halinde gündeme gelir.

Alıcı ise yükü teslim alma ve konteyneri serbest süre içinde iade etme yükümlülüğünü fiilen yerine getiren kişi olarak demuraj sorumluluğunun merkezinde yer almaktadır. Uygulamada demuraj bedellerinin büyük bölümü, alıcının gümrük işlemlerini zamanında tamamlayamaması, belgelerin geç temin edilmesi veya konteynerin fiilen kullanılmaya devam edilmesi nedeniyle doğmaktadır. Bu nedenle, konişmentoda açıkça taraf olmasa dahi, yükü fiilen teslim alan alıcının demurajdan sorumlu tutulması yerleşik bir yaklaşımdır.

Taşıyan ise demuraj borcunun borçlusu değil, alacaklısı konumundadır. Taşıyan açısından esas sorun, bu alacağın hangi tarafa yöneltileceğinin belirlenmesidir. Bu belirleme yapılırken taşıyan, öncelikle konişmento hükümlerine ve tarifelere dayanmakta; bunların yetersiz kaldığı hallerde ise fiili kullanım ve gecikmeye sebep olan tarafı esas almaktadır.

II. KONİŞMENTOYA GÖRE DEMURAJ SORUMLULUĞUNUN BELİRLENMESİ

Konişmento, demuraj sorumluluğunun tespitinde kilit rol oynayan belgedir. Zira konişmento, taşıma sözleşmesinin varlığını ve şartlarını ortaya koymakta; tarafların hak ve yükümlülüklerini belirlemektedir.

Konişmentoda demuraj bedelinin hangi tarafa ait olduğuna ilişkin açık hükümler bulunması halinde, uyuşmazlığın çözümü büyük ölçüde kolaylaşmaktadır. Uygulamada sıklıkla alıcıyı sorumlu tutan genel işlem şartlarına yer verildiği görülmektedir. Bu tür açık kayıtlar, taraflar arasında aksi ispat edilmedikçe bağlayıcı kabul edilmektedir.

Buna karşılık, konişmentoda demuraj sorumluluğuna ilişkin açık bir düzenleme bulunmaması halinde, yalnızca konişmentodaki isimlendirmelere bakılarak bir sorumluluk tespiti yapılması mümkün değildir. Bu durumda, konteyneri fiilen kullanan, serbest sürenin aşılmasına sebep olan ve gecikmeden fiilen yararlanan tarafın demurajdan sorumlu tutulması gerekir. Bu yaklaşım, hem sözleşmenin amacına hem de hakkaniyet ilkesine uygun düşmektedir.

III. FORWARDER’IN DEMURAJDAN SORUMLULUĞU

Forwarder’lar, uygulamada demuraj taleplerinin en sık yöneltildiği taraflardan biridir. Bunun temel sebebi, forwarder’ın taşıma sürecinin her aşamasında aktif rol alması ve taşıyan ile yük ilgilileri arasında iletişim köprüsü görevi görmesidir. Ancak forwarder’ın bu konumu, her durumda demurajdan sorumlu olduğu anlamına gelmez.

Forwarder’ın demurajdan sorumluluğu, üstlendiği hukuki role göre değerlendirilmelidir. Eğer forwarder, kendi konişmentosunu düzenleyerek taşıyan gibi hareket etmişse, bu durumda akdi taşıyan sıfatını kazanır ve demurajdan da sorumlu tutulabilir. Buna karşılık forwarder, yalnızca gönderici veya alıcı adına hareket eden bir taşıma işleri organizatörü ise ve konişmentoda taraf değilse, demuraj borcundan sorumlu tutulması hukuken mümkün değildir. Bu ayrımın göz ardı edilmesi, uygulamada ciddi ve haksız taleplere yol açmaktadır.

IV. ACENTENİN DEMURAJ BORCUNDAKİ HUKUKİ KONUMU

Taşıyan acenteleri de demuraj uyuşmazlıklarında sıklıkla borçlu konumuna yerleştirilmektedir. Oysa acente, hukuken taşıyan adına işlem yapan bir temsilcidir ve kural olarak kendi adına borç altına girmez. Bu nedenle, yalnızca acente sıfatıyla hareket eden bir kişinin demurajdan sorumlu tutulması mümkün değildir.

Ancak acentenin kendi adına borcu üstlendiği, demuraj bedelini ödemeyi açıkça taahhüt ettiği veya taşıyan adına değil kendi hesabına hareket ettiği istisnai durumlarda sorumluluğu gündeme gelebilir. Bu tür iddiaların ise somut delillerle ispat edilmesi gerekir.

V. DEMURAJDA MÜTESELSİL SORUMLULUK SORUNU

Demuraj alacaklarında taşıyanların sıkça başvurduğu bir diğer yol, birden fazla tarafı müteselsilen sorumlu tutma girişimidir. Ancak müteselsil sorumluluk, hukukumuzda istisnai bir sorumluluk türü olup, açık bir kanuni veya sözleşmesel dayanak bulunmadıkça kabul edilemez.

Konişmentoda veya taşıma sözleşmesinde açıkça müteselsil sorumluluğa yer verilmediği sürece, gönderici, alıcı ve forwarder’ın birlikte sorumlu tutulması sözleşmenin nispiliği ilkesine aykırıdır. Bu nedenle her bir tarafın sorumluluğu, kendi hukuki konumu ve fiili davranışları çerçevesinde ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak, Demurajdan kimin sorumlu olduğu sorusu, soyut ve tek tip bir yanıtla açıklanabilecek bir mesele değildir. Konişmento hükümleri, tarafların taşıma ilişkisindeki sıfatları ve gecikmeye sebep olan fiili durum birlikte değerlendirilmeden yapılacak her tespit eksik kalacaktır.

Uyuşmazlıkların önlenebilmesi için konişmento hükümlerinin açık düzenlenmesi, forwarder ve acentelerin hukuki konumlarının doğru belirlenmesi ve müteselsil sorumluluk iddialarının somut sözleşmesel dayanaklara bağlanması büyük önem taşımaktadır. 

Not: Bu makale, hukuki konulara ilgi duyan kişilerin genel bilgilendirilmesi amacıyla hazırlanmıştır; ve hukuki danışmanlık yerine geçmez Kapsamlı bir kaynak olma iddiası taşımaz ve yasal tavsiye olarak değerlendirilmemelidir.